
De kerosineprijs swingt de pan uit, routes over het Midden-Oosten zijn verstoord en aan de marges, die al gering waren, wordt serieus geknabbeld. Luchtvaarteconoom Wouter Dewulf en sinds kort ook decaan van de Antwerp Management School (AMS) laat voor TravMagazine diens licht schijnen over de staat van de Europese luchtvaart. Zijn diagnose is scherp: “Europa heeft geen veerkrachtig luchtvaartsysteem gebouwd. We hebben gewoon geluk gehad.”
Wouter Dewulf mocht onlangs de openingskeynote geven op de European Civil Aviation Conference (ECAC) in Parijs. Hij sloot af met een bewust suggestieve vraag: heeft Europa een veerkrachtig luchtvaartsysteem opgebouwd, of heeft het gewoon geluk gehad? Zijn eigen antwoord laat daarop desgevraagd weinig ruimte voor twijfel. “We hebben een fantastische markt gecreëerd, waar iedereen voor een appel en een ei rondvliegt. Maar we hebben dat vooral gedaan vanuit het belang van de consument, en veel te weinig vanuit dat van de producent. Nee, een veerkrachtig systeem hebben we niet.”
Wat de huidige crisis volgens Dewulf bijzonder maakt, is haar aard. “De schokken van de voorbije decennia waren altijd vraagschokken. Na 9/11 durfden mensen niet meer te vliegen, in 2008 hadden ze er het geld niet voor, tijdens corona mochten ze niet. Nu zitten we voor het eerst sinds lang in een aanbodschok. De vraag is er nog, maar maatschappijen trimmen hun netwerk omdat bepaalde vluchten niet langer rendabel zijn. In plaats van bijvoorbeeld drie keer per dag naar Praag, vlieg je er nog twee keer naartoe.”
Het probleem zit niet alleen in de olie
De motor achter die schok is de brandstofprijs. Een olieprijs van rond 110 dollar per vat is hoog, maar historisch niet ongezien. “Het probleem is de crack spread, het verschil tussen ruwe olie en kerosine. Die lag vroeger rond 10 à 15 dollar per vat, vandaag is dat 40 à 45 dollar. En daartegen kun je amper hedgen”, aldus Dewulf. “Raffinaderijen in het Midden-Oosten liggen stil, Russische installaties zijn beschadigd. En alles wat overblijft, draait op volle toeren.”
Zijn inschatting is dan ook allesbehalve rooskleurig. “Reken op minstens zes maanden zodra de oorlog in Iran voorbij is, en waarschijnlijk een jaar voor de situatie weer gestabiliseerd is.” Volgend jaar wordt dus nog lastiger: veel afdekkingscontracten lopen af en er kan bovendien een vraagschok bijkomen. “Als de economie vertraagt en de inflatie terugkeert, zit je helemaal in de squeeze: van boven en van onder. En er was al niet veel marge”, zo luidt het risico.
Michael O’Leary, de Ryanair-topman die op persconferenties geregeld foetert op elke hindernis die in zijn wegstaat, kondigde onlangs aan dat de tickets van de Ierse lagekostenmaatschappij volgende zomer 10 tot 20 procent duurder worden. Dewulf vindt dat rekenkundig verdedigbaar. Bij Ryanair maakt brandstof zowat 40 procent van de kosten uit. “De duurste tickets gaan geen 20 procent omhoog. Maar die allergoedkoopste van 20 à 30 euro wel, misschien zelfs meer”, zo schat Dewulf in. “Basistarieven van 10 euro zijn niet langer haalbaar, met daarbovenop ETS en de vertrektaksen.”
“Focussen op winstgevende routes en cash binnenhouden”
Lowcost als eerste slachtoffer?
Dat brengt hem bij een opvallende stelling: niet de dure netwerkmaatschappijen, maar de lagekostenspelers dreigen het eerst te lijden. Niet omdat ze inefficiënt zijn, wel omdat hun klanten het gevoeligst zijn voor prijs. “De onderkant van de markt, en ik zeg dat niet pejoratief, haakt als eerste af. Studenten, mensen met een beperkt budget of met een lage bereidheid om voor vliegtickets te betalen. De zakenreiziger en de premiumklant gaan sowieso, die kunnen een prijsstijging veel makkelijker absorberen.”
Ryanair zelf hoeft volgens Dewulf echter niet te vrezen. “Ryanair gaat niet failliet, ze hebben een ijzersterke balans. Er is geen enkele luchtvaartmaatschappij die financieel zo stabiel is.” Hij ziet wel Volotea en airBaltic de komende maanden verder in de problemen komen en verwacht dat ook easyJet en Wizz Air, die weliswaar over veel cash beschikken, hun plaats zullen moeten zoeken. Zijn advies: “Back to core: je focussen op je meest winstgevende routes en je cash binnenhouden.”
Premium als buffer
Naast het trimmen van hun netwerk, wat onder andere ook Lufthansa en KLM vandaag doen, zetten de maatschappijen volgens Dewulf op twee sporen in. “Heel sterk op premium, omdat die markt minder prijsgevoelig is. En heel sterk op de ancillary revenues.”
Hoe ver die premiumgolf kan reiken, toont Amerika. “De inkomens liggen er, zeker in het midden- en hogere segment, een stuk hoger en de betalingsbereidheid is groot. Lagekostenmaatschappijen zijn er nauwelijks nog. Spirit is failliet, Frontier heeft maar een paar procent van de markt en Southwest is meer en meer een hybride maatschappij die zelfs aan premium economy denkt.”
Daar komt een loyaliteit bij die we in Europa nauwelijks kennen. “Wie regelmatig vliegt, heeft een frequent flyer card bij één maatschappij en betaalt bijna al zijn rekeningen met een kredietkaart waarmee hij miles spaart. Als wij Amerikaanse professoren uitnodigen en hun tickets via Omnia boeken bij United of American en ze niet met hun voorkeursmaatschappij kunnen vliegen, is dat altijd een klein drama: geen punten, geen upgrade, geen lounge.” Dat doorgedreven model is vooralsnog niet ingeburgerd in Europa, maar toch twijfelt hij er niet aan dat Europa dezelfde weg opgaat. “Wat in Amerika gebeurt, gebeurt hier ook, maar altijd tien à vijftien jaar later. Air France heeft meer premiumstoelen, opnieuw een first class en een grotere business, British Airways ook. Daarom ben ik op termijn ook niet zo positief over de lagekostenmaatschappijen in West-Europa.”
“Wat in Amerika gebeurt, gebeurt hier ook, maar altijd tien à vijftien jaar later.”
Consolidatie als oplossing?
Wat Amerika nog meer kenmerkt, is een sterk geconsolideerde markt. Die kant moet ook Europa op, meent Dewulf: drie grote groepen – Lufthansa, IAG en Air France-KLM – aangevuld met Ryanair, en eventueel een vijfde speler. “De Verenigde Staten hebben altijd gekeken naar het producentensurplus: champions bouwen die de wereld kunnen domineren. Europa keek naar het consumentensurplus: zo veel mogelijk concurrentie, zo laag mogelijke prijzen.”
Hij verwijt de Europese Commissie dat ze bij overnames te veel slots laat afstaan. “Europa mag wat faciliterender zijn voor fusies, anders worden we voor onze langeafstandsvluchten volledig afhankelijk van Amerikaanse, Chinese en Midden-Oostenmaatschappijen. Geopolitiek vind ik dat niet verstandig.”
Hij verzwijgt de keerzijde echter niet. “Een oligopolie is meestal niet goed voor de consument. Dertig jaar geleden waren binnenlandse vluchten in Amerika spotgoedkoop. Onlangs betaalde ik 350 dollar voor een vluchtje van minder dan een uur tussen Boston en New York. Zo extreem moet het hier niet worden, maar de reiziger gaat meer betalen. Dat zullen ze niet graag horen.”
Brussels Airlines in een veranderende familie
Dichter bij huis volgt Dewulf met enige bezorgdheid de positie van Brussels Airlines binnen de Lufthansa-groep, die met de instap in TAP na ITA Airways opnieuw een maatschappij met sterke banden met Afrika in huis haalt. “ITA vond ik al een beetje tricky, TAP vind ik ook wel tricky. Italië heeft van oudsher goede relaties met Oost-Afrika, Portugal met West-Afrika. Als je in Lyon of Nice woont, kun je net zo goed via Rome of Lissabon naar Nairobi of Dakar.” Lufthansa telt volgens hem bovendien te veel hubs: Frankfurt, München, Zürich, Wenen, Brussel en nu ook Rome en Lissabon. “Vroeg of laat wordt dat gerationaliseerd.”
Voor Brussels Airlines ziet hij het probleem niet in de kosten, en evenmin bij de bemanning. “De crew is altijd heel vriendelijk. Het probleem zit in de topline: het premiumproduct, het stoelcomfort, internet aan boord. Met premium maak je uiteindelijk geld. Maar als je weinig winst maakt, heb je ook geen geld om daarin te investeren. Dan zit je in een vicieuze cirkel.”
“Europa staat in verspreide slagorde”
Wie zet de koers uit?
Aan regelgeving heeft de Europese luchtvaart alvast geen gebrek. De Europese emissiehandel (ETS) vindt Dewulf relatief evenwichtig. “Die is voor iedereen hetzelfde. Dat loopt”, zegt hij.
Bij de bijmengplicht voor duurzame kerosine (SAF), vandaag 2 procent en in 2030 6 procent, ligt dat anders. “Lufthansa vliegt naar Shanghai met een omweg rond Rusland en moet SAF bijmengen, terwijl Air China gewoon over Rusland vliegt en zich daar niets van aantrekt”, stelt hij. Toch is een pleidooi om dit beleid terug te draaien niet aan de orde. “Dan geef je de doodsteek aan heel wat geplande investeringen. We moeten door de zure appel bijten”, aldus Dewulf. “SAF is de enige manier om de luchtvaart een beetje te decarboniseren.”
Waar Europa de lijnen niet uitzet, kiest overigens elke lidstaat zijn eigen koers, wat blijkt uit de vliegtaksen. “In Nederland is die bijna een melkkoe, daar ga je naar bijna 50 euro voor een langeafstandsvlucht.” De Belgische taks van 7 euro noemt hij eerder symbolisch. “Zolang wij goedkoper zijn dan het buitenland, zie ik daar weinig problemen.”
Volgens Dewulf ligt het grootste pijnpunt immers dieper: er bestaat geen overkoepelende Europese visie. Landen als Duitsland, Frankrijk, Denemarken en Ierland hebben een eigen luchtvaartstrategie. België niet, op wat regionale initiatieven na, vooral in Wallonië. “Voor de landbouw heeft Europa iets heel sterk uitgewerkt, voor de farma- en staalindustrie zijn ze ermee bezig. Maar de luchtvaart wordt nog niet gezien als een strategische sector die gekoesterd moet worden”, stelt hij.
Bovendien lopen de belangen uiteen. “Spanje zegt: laat al die lowcostmaatschappijen maar komen, ik heb ze nodig voor mijn toeristen. Malta, Ierland en Hongarije denken er net zo over. Duitsland en Frankrijk bieden tegenwicht. Europa staat dus in verspreide slagorde.”
Een kant-en-klare oplossing heeft hij niet, geeft hij ruiterlijk toe. “Ik kan alleen de patiënt openmaken, het probleem vaststellen en een aantal aanbevelingen doen.” Maar zijn waarschuwing is duidelijk. “Als we niets doen, hebben we hier over vijftien à twintig jaar amper eigen Europese langeafstandsvluchten meer, om het heel negatief te zeggen”, besluit Dewulf. Dat zou een ongemakkelijke vaststelling zijn voor een sector die decennialang groeide dankzij de liberalisering.

Geef een reactie
Je moet ingelogd zijn op om een reactie te plaatsen.